Historie

Wanneer we met het verleden van onze hervormde gemeente te Almkerk worden geconfronteerd, maken we kennis met een lange en rijke geschiedenis van het kerkelijke leven te Almkerk.

HET EEUWENOUDE DORP ALMKERK
De tot nu toe oudste vermelding van het huidige dorp Almkerk gaat terug tot de tweede helft van de 13e eeuw en mogelijk zelfs nog eerder. In een acte van 1277 treedt namelijk "dominus Bernardus, sacerdos de Almekercke" (heer Bernard, pastoor te Almkerk) als getuige op.
Almkerk was toen een zelfstandige parochie met een eigen pastoor en parochiekerk, gewijd aan Johannes de Doper als patroonheilige.
In 1277 behoorde Almkerk tot het bisdom Utrecht, gelegen aan de noordelijke oever van het riviertje de Alm, in die tijd een echte rivier, thans slechts een flinke watergang. Almkerk maakte deel uit van het Land van Altena, dat door de heren van Altena in leen was ontvangen van de graaf van Cleve (Kleef, Duitsland).

Even ten noordoosten van het dorp bezaten de heren van Altena het kasteel Altena, waarvan de laatste ruïne omstreeks 1680 is gesloopt. Alleen de kasteelheuvel is in het landschap nog te her-kennen, gelegen aan de oever van de Alm, achter een monumentale woonboerderij aan het Altena's Laantje te Almkerk.

 

"Altena na Almkerk te zien Ao 1650"
Pen en penseel in kleur door H. Tavenier (1784)

AAN DE KERK GEWIJDE GROND
Archeologisch onderzoek heeft uitgewezen, dat op de plek waar de huidige hervormde kerk is gebouwd twee voorgangers hebben gestaan. We bevinden ons hier dan ook op het oudste stukje kerkelijke grond van Almkerk, dat eeuwenlang, tot op de dag van vandaag, voor de bouw van kerken is gebruikt.

EERSTE KERK (1277-1460)
Zoals reeds eerder is vermeld, bestaat het vermoeden, dat volgens de tot nu toe oudste schrif-telijke bronvermelding, de eerste kerk in de dertiende eeuw moet zijn gebouwd. Toch is het niet uitgesloten, dat de eerste kerk dateert uit een vroegere periode. Tijdens de recente opgravingen in april 2009 werd namelijk een gedeelte van de tufstenen fundering van deze kerk blootgelegd. Deze steensoort werd voornamelijk in de twaalfde eeuw gebruikt. Vanaf 1200 werd overgegaan op de baksteen.
Van de eerste kerk is geen afbeelding bekend. Wel kan men er zich een voorstelling van maken. Uitgaande van de gevonden fragmenten van de funderingen tijdens de opgravingen in april 2009 zou men kunnen denken aan een tufstenen zaalkerkje van 15 x 20 meter. Door de eeuwen heen is er verbouwd aan de kerk. Zo is er omstreeks 1300 een in romaanse stijl opgetrokken toren van 9 x 9 meter aan de kerk gebouwd, waarin tuf- en baksteen waren verwerkt. De kerk bestond toen al ruim 23 jaar.

TWEEDE KERK (1460-1945)
Na de St. Elisabethsvloed van 1421 werd de eerste zaalkerk grondig verbouwd en uitgebreid tot een gotische kruiskerk. Deze nieuwe kerk werd tegen de toren van de bestaande kerk aangebouwd. Wanneer precies met de bouw en uitbreiding is gestart en hoe lang de werkzaamheden hebben geduurd is niet bekend. Toch zou het aannemelijk kunnen zijn, dat met de werkzaamheden pas is begonnen nadat het gebied tegen het opdringende water van de Biesbosch was beveiligd, toen in 1461 de Kornsche Dijk werd aangelegd.
Wat afmetingen betreft was het een behoorlijk kerkgebouw, bestaande uit een driezijdig gesloten koor, dwarspand en driebeukig schip. De totale lengte was ongeveer 35 meter, met een dwarspand van 25 meter. Verder had deze kerk een houten tongewelf met trekbalken.
Bijna vijfhonderd jaar heeft deze prachtige middeleeuwse gotische kruiskerk het silhouet van het dorp Almkerk bepaald en heeft het gebouw in de loop der eeuwen onderdak geboden aan duizenden gelovigen, eerst met een Rooms-katholieke en na de Reformatie met een Protestantse traditie.
In deze tweede gotische kruiskerk, gewijd aan Johannes de Doper, heeft zich door de eeuwen heen een bewogen geschiedenis afgespeeld.
Rond de Reformatie op 28 augustus 1572 bezocht de bisschop van Den Bosch de parochiekerk van Almkerk. De Spaanse landvoogd, hertog Alva, had de bisschop bevel gegeven om de parochies in het Land van Heusden en Altena te gaan bezoeken. Hij had namelijk berichten ontvangen over daar heersende ernstige misstanden.

Deze kerk werd in de tweede helft van de vijftiende eeuw gebouwd. In 1572 bezocht bisschop Metsius de kerk. Op de foto is te zien dat het middenschip ontbreekt en de toren los staat van de kerk. In het visitatierapport van de bisschop wordt met geen enkel woord gerept over het verdwenen middenschip, zodat mag worden aangenomen dat toen de kerk nog helemaal intact was. Want anders was hier stellig aandacht aan geschonken.

Van zijn bezoek heeft de bisschop een visitatierapport opgesteld. Hieruit komt naar voren, dat er in het roomse leven van Almkerk geen sprake was van grote ernstige misstanden en dat de levenswandel van de geestelijkheid in Almkerk in 1572 niet leidt tot een kritische en onhoudbare houding van de parochianen. Zelfs meldt het rapport niets over de aanwezigheid van "ketters." Alva kan tevreden zijn.
In 1601 komt Arnoldus Adriani van Hedikhuizen of Heeckhusius als eerste predikant naar Almkerk. Hij is een gewezen monnik van het klooster Mariënwaerdt (in de Betuwe). Op dat moment was Almkerk definitief tot de gereformeerde religie toegetreden en werd een periode van ruim 300 jaar rooms-katholicisme afgesloten. De Reformatie in Almkerk was een feit: zonder Beeldenstorm. Vermeldenswaardig is nog, dat in Almkerk twee misboeken zijn gebruikt, die dateren uit het begin van de vijftiende eeuw. Eén missaal wordt bewaard in het Museum Catharijneconvent in Utrecht en het andere in de bibliotheek van de Universiteit van Tilburg. Deze boeken omvatten elk zo'n 300 bladzijden perkament met diverse in kleur opgenomen fraaie afbeeldingen.
Verliep de Reformatie vrij rustig, hoe anders en roeriger zou het er aan toegaan in de negentiende eeuw. In 1834 wordt Almkerk geconfronteerd met de Afscheiding onder ds. Gezelle Meerburg. Een diep ingrijpende gebeurtenis in het kerkelijke leven van Almkerk.
In 1836 werd door zo'n 400 kerkleden aan de kerkenraad van Almkerk de Acte van Afscheiding gezonden. Spoedig daarna zouden twee kerkgenootschappen met eigen kerkelijke voorzieningen in hetzelfde dorp gescheiden optrekken. De eeuwenoude bestaande en on-gedeelde protestantse kerkgemeenschap was niet meer.

Fragment Missaal (Universiteit Tilburg)
Koning David, geknield voor een altaar, met boven
zijn hoofd de woorden "Heer, voor U is al mijn be-
geerte". Psalm 38, vertaald uit Latijn).

DERDE KERK (1951 - HEDEN)
Aan het eind van de eerste helft van de twintigste eeuw (1940) wordt Nederland geconfronteerd met de Tweede Wereldoorlog, met een voor de kerkelijke gemeente van Almkerk donkere afloop. Want op zaterdagavond 21 april 1945 werd de toren van de kerk door de Duitsers opgeblazen en veranderden de kerk en de nabijgelegen pastorie in een ruïne. Het zal nog zes jaar duren voordat Almkerk weer een nieuwe kerk zal hebben. Maar op zaterdag 25 november 1950, ‘s middags om half drie, was het dan zover: Ds. O.V. Henkel legt de eerste steen. Een jaar later, op 20 december 1951, wordt de nieuwe kerk officieel ingewijd. De derde kerk is op hetzelfde stukje grond als de twee voorgangers opnieuw gerealiseerd.

 

Inkijk in het koor van de verwoeste kerk.
Achterin zijn heel vaag nog contouren zichtbaar van het orgel, dat praktisch onbeschadigd kon worden verwijderd om later weer te worden opgebouwd in de nieuwe kerk.

Op 20 december 1951 wordt de nieuwe kerk officieel ingewijd.
Naast het kerkgebouw de nieuwe pastorie.

HERVORMD CENTRUM "DE ALMHOF"
Begin 1985 besloot de kerkenraad de bestaande ontmoetingsruimte voor kerkelijke activiteiten bij het kerkgebouw uit te breiden tot wat nu het Hervormd Centrum "De Almhof" is. Op 31 oktober 1987 werd dit ontmoetingscentrum officieel in gebruik genomen.
De architect kreeg de opdracht in het ontwerp van het gebouw elementen aan te brengen die iets zouden moeten weerspiegelen van het eeuwenoude verleden van de Hervormde kerk, gepaard aan de hedendaagse bouwstijl. In de nieuwbouw moest iets terug te vinden zijn van de in de Tweede Wereldoorlog verwoeste middeleeuwse kerk. Op die manier zou het mogelijk zijn het eeuwenoude verleden nog enigszins zichtbaar te maken voor dit geslacht en de komende geslachten. Het beoogde resultaat werd op een voorbeeldige wijze uitgevoerd.

In "De Almhof" prijkt dit schitterende raam. Het is opgebouwd met oude, middeleeuwse stenen.

In de centrale hal is een prachtig raam aangebracht, opgebouwd uit stenen die meer dan 675 jaar oud zijn, afkomstig van de middeleeuwse kerk. In de grote zaal staat ook een fraai orgel, tot stand gekomen door noeste arbeid van enige vrijwilligers. Overigens is het gehele gebouw dankzij veel vrijwilligerswerk gerealiseerd.

U bent van harte welkom.

Het orgel in "De Almhof"

Herinneringen worden vager bij het verstrijken der jaren, maar de plaats waar het verleden is geworteld, zal altijd blijven.
Dit is de plek waar de fundamenten liggen waarop het heden is gebouwd en herleving en verwondering hand in hand gaan.